Sông Hồng - nguồn lực mở không gian phát triển mới cho Thủ đô

Từ dòng sông lịch sử…

Theo GS.TS Nguyễn Quang Ngọc, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, trong lịch sử hình thành dân tộc, hiếm có dòng sông nào để lại dấu ấn sâu đậm như sông Hồng. Dòng sông không chỉ tạo nên một vùng châu thổ màu mỡ mà còn góp phần hình thành không gian cư trú, sản xuất, giao thương và văn hóa của người Việt từ hàng nghìn năm trước...

Dọc lưu vực sông Hồng, những tầng văn hóa khảo cổ từ Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun đến Đông Sơn cho thấy quá trình cư trú liên tục và sự phát triển ngày càng cao của cộng đồng cư dân Việt cổ. Từ những vùng đất ven sông, con người từng bước khai phá đồng bằng, làm nông nghiệp lúa nước, xây dựng hệ thống thủy lợi, đắp đê và hình thành các làng xóm.

Cũng theo Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam Nguyễn Quang Ngọc, sông Hồng từng được ví như dòng sông dữ, với chế độ thủy văn phức tạp, thường xuyên đặt cư dân đồng bằng trước những thử thách của lũ lụt. Nhưng chính quá trình thích nghi và chế ngự tự nhiên ấy đã tạo nên một trong những nền tảng quan trọng của văn minh Việt Nam - Văn minh lúa nước.

Ông Nguyễn Quang Ngọc cho biết, Hà Nội nằm ở vị trí đặc biệt trong dòng chảy đó. Những địa danh như Cổ Loa, Đình Tràng, Vườn Chuối… cùng hàng loạt di tích, di chỉ khảo cổ ở hai bên sông cho thấy vùng đất Hà Nội ngày nay từng là một không gian cư trú, sản xuất và giao lưu văn hóa quan trọng của cư dân cổ. Từ dòng sông ấy, không gian văn hóa Thăng Long dần hình thành và phát triển.

“Có thể nói, sông Hồng chính là "động mạch chủ" của nền văn minh lúa nước, nơi diễn ra mọi hoạt động sinh kế, giao thương và văn hóa của cư dân Việt cổ. Từ đây, những giá trị lịch sử - văn hóa đầu tiên được hình thành, trở thành nền tảng cho sự ra đời của nhà nước sơ khai và văn minh sông Hồng - khởi nguồn của bản sắc Việt. Khi bị phương Bắc đô hộ, chính vùng đất này đã trở thành "pháo đài" chống đồng hóa kiên cường nhất. Nơi đây không chỉ hứng chịu ách cai trị hà khắc nhất, mà cũng là nơi khởi phát những cuộc khởi nghĩa đầu tiên, rèn luyện nên tinh thần bất khuất và lòng yêu nước - những phẩm chất làm nên cốt cách của người Hà Nội, và trở thành biểu tượng cho khí chất con người Việt Nam", GS.TS Nguyễn Quang Ngọc nhấn mạnh.

GS.TS Nguyễn Quang Ngọc, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam. Ảnh: Nguyễn Thủy.

Đồng quan điểm trên, TS Bùi Văn Tuấn, Phó Viện trưởng Viện Hà Nội học và Đào tạo Quốc tế, Trường Đại học Thủ đô Hà Nội chia sẻ, năm 1010, khi Lý Công Uẩn quyết định dời đô từ Hoa Lư về Đại La và đổi tên thành Thăng Long, vị thế của vùng đất ven sông Hồng càng được khẳng định. Sông Hồng trở thành một trong những yếu tố quan trọng tạo nên vị trí chiến lược của kinh đô: Thuận lợi cho giao thông đường thủy, giao thương, sản xuất nông nghiệp và kết nối với các vùng đất trong cả nước.

Qua các triều đại, sông Hồng vừa là tuyến giao thông, vừa là không gian kinh tế, đồng thời là một phần của cảnh quan kinh đô. Những bến nước, làng nghề, chợ búa và các tuyến giao thương ven sông tạo thành mạng lưới kinh tế - xã hội gắn bó mật thiết với đời sống Thăng Long.

Không chỉ có giá trị vật chất, sông Hồng còn đi vào đời sống tinh thần của người Việt qua những truyền thuyết, huyền tích và ký ức cộng đồng. Sơn Tinh - Thủy Tinh gợi nhắc cuộc đấu tranh lâu dài với thiên tai, lũ lụt; Chử Đồng Tử - Tiên Dung gắn với không gian sông nước và giao thương; những câu chuyện về các cuộc khởi nghĩa, các triều đại và những biến động của lịch sử dân tộc cũng ít nhiều in dấu trên vùng đất ven sông.

“Có thể nói, sông Hồng không chỉ chảy qua Hà Nội. Dòng sông đã góp phần tạo nên Hà Nội. Nếu lịch sử là lớp trầm tích đầu tiên, thì văn hóa chính là lớp phù sa bồi đắp nên bản sắc của Thủ đô. Bởi vậy, giá trị của sông Hồng hôm nay không chỉ nằm ở mặt nước, đất đai hay không gian cảnh quan. Đó còn là nguồn lực văn hóa, nguồn lực ký ức và nguồn lực bản sắc, những yếu tố ngày càng có giá trị trong phát triển đô thị hiện đại”, TS Bùi Văn Tuấn nói.

...Đến tái cấu trúc không gian đô thị hai bên sông

Trong nhiều thập niên, Hà Nội phát triển chủ yếu với tâm thế “hướng vào trong”, trong khi sông Hồng phần nào bị tách khỏi đời sống đô thị bởi hệ thống đê điều, hạ tầng giao thông thiếu đồng bộ và những hạn chế trong khai thác không gian ngoài đê. Đây là một nghịch lý: Hà Nội có một dòng sông lớn chạy qua giữa đô thị nhưng người dân lại chưa thực sự có nhiều cơ hội tiếp cận, sử dụng, cảm nhận dòng sông như một phần của không gian sống.

Tư duy quy hoạch hiện nay đang đặt ra yêu cầu thay đổi điều đó. Trên thế giới, nhiều thành phố lớn đã chuyển từ tư duy “quay lưng vào sông” sang “hướng ra sông”. London có sông Thames, Paris có sông Seine, Seoul hồi sinh không gian mặt nước, trong khi nhiều đô thị châu Á cũng coi các hành lang sông là cấu phần quan trọng của cấu trúc đô thị. Dòng sông không còn đơn thuần là ranh giới địa lý hay yếu tố thoát nước, mà trở thành không gian công cộng, sinh thái, văn hóa, du lịch và kinh tế.

Hà Nội có đầy đủ điều kiện để đi theo hướng đó, nhưng bài toán của Thủ đô phức tạp hơn bởi yêu cầu đặc biệt về phòng, chống lũ. Vì vậy, khai thác sông Hồng phải là quá trình tổ chức lại không gian trên nguyên tắc hài hòa giữa an toàn, sinh thái, hạ tầng, phát triển kinh tế và bảo tồn văn hóa.

Để hiện thực hóa tầm nhìn phát triển không gian sông Hồng thành một trục động lực mới của Thủ đô, Hà Nội đã từng bước xây dựng nền tảng về chủ trương, quy hoạch, cơ chế chính sách và phương án đầu tư, bảo đảm dự án được triển khai trên cơ sở đồng bộ, khoa học, phù hợp với định hướng phát triển dài hạn.

Ở cấp độ Trung ương, Nghị quyết số 02-NQ/TW ngày 17-3-2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới; Nghị quyết số 30-NQ/TW ngày 23-11-2022 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh vùng Đồng bằng sông Hồng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045; cùng Nghị quyết số 258/2025/QH15 của Quốc hội về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù để thực hiện các dự án lớn, quan trọng trên địa bàn Thủ đô đã tạo hành lang chính trị, pháp lý quan trọng để Hà Nội nghiên cứu, hoàn thiện quy hoạch, lựa chọn phương thức đầu tư phù hợp cho những dự án có quy mô lớn, tính chất liên vùng và tác động lâu dài.

Trên nền tảng đó, Hà Nội đã chủ động cụ thể hóa chủ trương bằng một quá trình chuẩn bị có tính hệ thống, từ nghiên cứu quy hoạch, xin ý kiến các cơ quan Trung ương, hoàn thiện thủ tục đầu tư đến xác định phương án huy động nguồn lực xã hội. Thành ủy Hà Nội đã ban hành Thông báo số 128-TB/TU ngày 18-12-2025 về kết luận của Thường trực và Ban Thường vụ Thành ủy đối với chủ trương nghiên cứu, lập hai đồ án quy hoạch do Đảng ủy UBND thành phố trình.

Tiếp đó, HĐND thành phố ban hành Nghị quyết số 498/NQ-HĐND ngày 14-12-2025, thống nhất chủ trương đầu tư xây dựng Dự án Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng. Ngày 17-12-2025, UBND thành phố ban hành Quyết định số 6281/QĐ-UBND phê duyệt kết quả lựa chọn nhà đầu tư thực hiện dự án và tổ chức khởi công một dự án thành phần ngày 19-12-2025.

Đáng chú ý, quá trình chuẩn bị dự án được Hà Nội triển khai song song với việc rà soát, hoàn thiện cơ sở quy hoạch, bảo đảm dự án hạ tầng lớn này được đặt trong tổng thể tổ chức không gian sông Hồng. Thành phố đã lấy ý kiến các bộ, ngành Trung ương, đồng thời tổ chức làm việc với Bộ Nông nghiệp và Môi trường về những nội dung liên quan. Theo Thông báo số 467/TB-BNNMT-UBTPHN ngày 6-5-2026, các bên cơ bản thống nhất phương án báo cáo điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng, một bước quan trọng nhằm tạo sự thống nhất giữa định hướng quy hoạch và yêu cầu triển khai dự án.

Trên cơ sở các chủ trương, nghị quyết và thủ tục đã được cấp có thẩm quyền xem xét, thông qua, Hà Nội tiếp tục hoàn thiện phương án huy động nguồn lực cho dự án. Ngày 3-6-2026, UBND thành phố ban hành Quyết định số 2789/QĐ-UBND về việc lựa chọn nhà đầu tư trong trường hợp đặc biệt để thực hiện Dự án Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng theo phương thức đối tác công tư (PPP), loại hợp đồng xây dựng - chuyển giao (BT).

Việc từng bước hoàn thiện từ khung thể chế đến quy hoạch, rồi phương án đầu tư và lựa chọn nhà đầu tư cho thấy, Hà Nội tiếp cận Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng như một dự án chiến lược, có khả năng tái cấu trúc không gian đô thị và mở ra dư địa phát triển mới cho Thủ đô trong nhiều thập niên tới.

Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm xác định sông Hồng là trục cảnh quan sinh thái - văn hóa chủ đạo, đồng thời là không gian động lực phát triển chiến lược của Thủ đô. Ảnh: Lại Tấn

Theo định hướng mới, trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng được kỳ vọng trở thành biểu tượng cho hình ảnh Hà Nội “Văn hiến - Bản sắc - Sáng tạo”, kết nối với các tỉnh dọc sông Hồng để hình thành một vùng cảnh quan kinh tế - sinh thái đặc trưng của khu vực phía Bắc. GS.TS Nguyễn Quang Ngọc, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam cho rằng: “Một nền kinh tế phát triển mà không dựa trên nền tảng văn hóa chỉ có thể là sự phát triển khép kín và thiếu bền vững. Muốn phát triển nhanh, mạnh mà vẫn bền vững thì nhất thiết phải lấy văn hóa làm nền tảng. Trên thế giới, nhiều quốc gia không còn phân biệt rạch ròi giữa văn hóa và kinh tế, mà hình thành các khái niệm như kinh tế văn hóa, văn hóa kinh tế hay kinh tế di sản. Vì thế, với vị thế của sông Hồng, đây là nguồn lực đặc biệt quan trọng để thành phố Hà Nội phát triển công nghiệp văn hóa”.

Hơn một nghìn năm trước, sông Hồng góp phần tạo nên điều kiện để Thăng Long trở thành kinh đô. Và giờ đây, khi Hà Nội bước vào một giai đoạn phát triển mới, Điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng tỷ lệ 1/5.000 sẽ một lần nữa đưa dòng sông Hồng trở thành biểu tượng mới và nâng tầm vị thế Thủ đô.