Sửa Luật Thủ đô: Đặt văn hóa lên "đường ray thể chế" với tầm nhìn trăm năm

Theo PGS.TS. Bùi Hoài Sơn, Hà Nội cần xây dựng được một hệ sinh thái thể chế đủ mạnh để người làm sáng tạo, doanh nghiệp văn hóa và chính quyền có thể cùng vận hành trong một không gian phát triển thuận lợi.

Tại Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI dự kiến khai mạc vào tháng 4 tới, Quốc hội sẽ xem xét, thông qua dự án Luật Thủ đô (sửa đổi).

Dự thảo Luật lần này không chỉ nhấn mạnh việc phân cấp, phân quyền mạnh mẽ cho thành phố trong hầu hết các lĩnh vực, theo tinh thần "Hà Nội quyết, Hà Nội làm, Hà Nội chịu trách nhiệm", mà còn hướng tới tạo lập cơ chế đột phá, tháo gỡ các điểm nghẽn, mở đường cho Thủ đô phát triển chủ động, sáng tạo và bền vững trong giai đoạn mới.

Đáng chú ý, trong lĩnh vực bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, dự thảo Luật đã bổ sung nhiều cơ chế đặc thù nhằm huy động hiệu quả các nguồn lực xã hội cho phát triển công nghiệp văn hóa, qua đó khẳng định và nâng tầm vị thế của Hà Nội với tư cách là trung tâm văn hiến của cả nước.

Xung quanh nội dung này, Người Đưa Tin đã có cuộc trao đổi với PGS.TS. Bùi Hoài Sơn - Chuyên gia văn hóa, Đại biểu Quốc hội khóa XVI.

NĐT: Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) chuẩn bị được Quốc hội thảo luận, thông qua tại kỳ họp thứ nhất tới đây. Đây là văn kiện pháp lý có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, định hình không gian phát triển mới cho Hà Nội trong giai đoạn mới. Ở khía cạnh văn hoá, theo ông, đâu là những điểm mới mang tính đột phá so với các quy định trước đây?

PGS.TS. Bùi Hoài Sơn: Theo tôi, điểm đột phá lớn nhất của dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) lần này là văn hóa không còn được nhìn như một lĩnh vực cần bảo tồn đơn thuần, mà đã được đặt vào vị trí một nền tảng định hình mô hình phát triển của Hà Nội trong giai đoạn mới.

Nếu trước đây, nói đến cơ chế đặc thù cho Thủ đô, người ta thường nghĩ nhiều đến hạ tầng, tài chính, đất đai hay tổ chức bộ máy, thì nay dự thảo Luật đã mở rộng thẩm quyền của thành phố ngay trong lĩnh vực văn hóa, thể thao, du lịch; cho phép Hà Nội chủ động hơn trong huy động nguồn lực xã hội hóa, bảo tồn di sản, hỗ trợ cải tạo các công trình kiến trúc có giá trị và phát triển công nghiệp văn hóa. Đó là một bước chuyển rất quan trọng về tư duy.

Sửa Luật Thủ đô: Tạo không gian để Hà Nội tự quyết, tự làm, tự chịu trách nhiệmSửa Luật Thủ đô: Chủ tịch Hà Nội mong phân quyền triệt để cho thành phố

Điểm mới thứ hai là dự thảo Luật không tách văn hóa ra khỏi tổng thể quản trị đô thị, mà gắn văn hóa với cơ chế phân cấp, phân quyền mạnh hơn cho chính quyền Thủ đô. Nghĩa là Hà Nội sẽ không chỉ có thêm trách nhiệm, mà còn có thêm công cụ để hành động: từ quyền chủ động về nguồn lực, xã hội hóa, hợp tác công – tư, khai thác tài sản công, cho tới cơ chế hỗ trợ các giá trị kiến trúc, di sản và dịch vụ văn hóa.

Chính cách thiết kế này mới tạo ra không gian thể chế đủ rộng để Hà Nội biến di sản thành tài sản sống, biến bản sắc thành lợi thế cạnh tranh và biến sáng tạo thành động lực tăng trưởng. Tôi cho rằng đây là khác biệt căn bản so với các quy định trước đây, khi văn hóa dù được nhấn mạnh về mặt tinh thần nhưng công cụ pháp lý để chuyển hóa thành nguồn lực phát triển vẫn còn tương đối hạn chế.

Điểm đột phá thứ ba, và có lẽ là quan trọng nhất về lâu dài, là dự thảo Luật xuất hiện đúng trong một hệ quy chiếu mới: Nghị quyết 02-NQ/TW của Bộ Chính trị và quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm. Khi pháp luật, nghị quyết và quy hoạch cùng gặp nhau ở một điểm là "Văn hiến – Văn minh – Hiện đại – Hạnh phúc", thì văn hóa không còn là phần phụ trợ cho phát triển, mà trở thành trục định hướng phát triển. Vì vậy, tôi cho rằng giá trị lớn nhất của dự thảo Luật lần này nằm ở chỗ nó mở ra cơ sở pháp lý để Hà Nội không chỉ bảo tồn cái đã có, mà còn kiến tạo cái mới trên nền tảng văn hóa của mình.

NĐT: Thưa ông, những nội dung đổi mới trong dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) có ý nghĩa như thế nào đối với quỹ đạo phát triển dài hạn của Hà Nội?

PGS.TS. Bùi Hoài Sơn: Tôi cho rằng ý nghĩa lớn nhất của dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) đối với quỹ đạo phát triển dài hạn của Hà Nội là giúp Thủ đô thoát khỏi cách phát triển ngắn hạn, chắp vá, để chuyển sang một mô hình phát triển có tầm nhìn thế kỷ, có bản sắc và có khả năng tự tạo động lực cho mình. Những thông tin công bố gần đây cho thấy quy hoạch tổng thể Thủ đô đang được xây dựng với tầm nhìn 100 năm, hướng đến một Hà Nội xanh, thông minh, hiện đại, trung tâm đổi mới sáng tạo của khu vực và thuộc nhóm các thủ đô có chất lượng sống cao trên thế giới.

Trong cấu trúc ấy, Hà Nội không phát triển theo kiểu dàn hàng ngang nữa, mà theo mô hình đa cực, đa trung tâm, lấy sông Hồng làm trục cảnh quan sinh thái – văn hóa chủ đạo. Khi dự thảo Luật được đặt trong logic ấy, nó không chỉ là một văn bản pháp lý, mà là một "đường ray thể chế" cho quỹ đạo phát triển lâu dài của Thủ đô.

Ý nghĩa thứ hai là Luật có thể tạo ra sự ổn định chiến lược cho Hà Nội trong quá trình vừa bảo tồn vừa phát triển. Một đô thị như Hà Nội rất dễ rơi vào hai cực đoan: hoặc quá thiên về bảo tồn để rồi tự trói tay mình, hoặc quá thiên về tăng trưởng để đánh mất chiều sâu văn hiến. Điều đáng chú ý ở lần sửa đổi này là các cơ chế được thiết kế theo hướng hài hòa hơn: vừa cho phép huy động nguồn lực mạnh mẽ, vừa nhấn mạnh bảo tồn di sản, hỗ trợ công trình kiến trúc có giá trị, phát triển không gian văn hóa và các ngành công nghiệp sáng tạo. Điều đó có nghĩa là Hà Nội sẽ có cơ hội xây dựng một mô hình phát triển khác biệt: không cạnh tranh bằng giá rẻ, không cạnh tranh bằng mở rộng cơ học, mà cạnh tranh bằng chất lượng sống, bằng chiều sâu lịch sử, bằng sức hấp dẫn văn hóa và năng lực sáng tạo.

Xa hơn nữa, nếu được thể chế hóa tốt và tổ chức thực hiện nghiêm túc, dự thảo Luật sẽ góp phần định hình một Hà Nội không chỉ là trung tâm hành chính – chính trị quốc gia, mà còn là trung tâm sáng tạo, trung tâm kết nối văn hóa, tri thức và đổi mới của cả nước và khu vực. Nói cách khác, ý nghĩa của Luật không chỉ nằm ở vài cơ chế ưu tiên trước mắt, mà ở khả năng tạo ra "quỹ đạo phát triển mới" cho Hà Nội: phát triển hiện đại nhưng không tách khỏi căn cốt văn hiến; tăng trưởng nhanh nhưng không hy sinh bản sắc; hội nhập sâu nhưng vẫn giữ được linh hồn của một Thủ đô nghìn năm. Đó mới là ý nghĩa chiến lược lâu dài nhất.

Đặt văn hoá ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, "Văn hiến - Bản sắc - Sáng tạo" là giá trị cốt lõi xuyên suốt, nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm, nền tảng hình thành bản lĩnh, trí tuệ và động lực phát triển..."

Trích Nghị quyết 02-NQ/TW ngày 17/3/2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới

NĐT: Nghị quyết 02-NQ/TW ngày 17/3/2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới, Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm và dự án Luật Thủ đô (sửa đổi) đều xác định công nghiệp văn hoá là một động lực mới để Hà Nội tăng trưởng trong giai đoạn mới. Theo ông, điều quan trọng nhất cần làm để hiện thực hoá tầm nhìn này là gì?

PGS.TS. Bùi Hoài Sơn: Theo tôi, điều quan trọng nhất không phải là nói thêm về công nghiệp văn hóa, mà là xây dựng được một hệ sinh thái thể chế đủ mạnh để người làm sáng tạo, doanh nghiệp văn hóa và chính quyền có thể cùng vận hành trong một không gian phát triển thuận lợi.

Bởi vì Hà Nội không thiếu tài nguyên văn hóa. Hà Nội có di sản dày đặc, có cộng đồng sáng tạo lớn, có sức mua cao, có thương hiệu quốc tế từ Mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO. Cái Hà Nội còn thiếu, hoặc chưa đủ mạnh, là một hệ cơ chế để biến các lợi thế ấy thành sản phẩm, dịch vụ, thương hiệu và chuỗi giá trị văn hóa thực sự. Chính vì vậy, tôi cho rằng vấn đề cốt lõi nhất là thể chế hóa thật cụ thể: quỹ đất cho không gian sáng tạo, chính sách tài chính cho công nghiệp văn hóa, cơ chế hợp tác công – tư cho thiết chế văn hóa, bảo vệ bản quyền, hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo, và trao quyền đủ mạnh cho thành phố trong tổ chức thực hiện.

Nói cách khác, muốn công nghiệp văn hóa trở thành động lực tăng trưởng, Hà Nội phải đi từ "có tiềm năng" sang "có thị trường", từ "có di sản" sang "có sản phẩm", từ "có nghệ sĩ" sang "có hệ sinh thái nghề nghiệp", từ "có sự kiện" sang "có ngành kinh tế". Đây là chỗ rất cần vai trò của Luật Thủ đô (sửa đổi): mở cơ chế xã hội hóa, huy động nguồn lực, hỗ trợ cải tạo công trình có giá trị, phát triển các không gian văn hóa và cho phép thành phố chủ động hơn trong chính sách.

Nhưng luật chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ là một bộ máy thực thi có tư duy mới: biết coi văn hóa là đầu tư cho tương lai, chứ không phải chi phí; biết coi người làm sáng tạo là chủ thể phát triển, chứ không chỉ là đối tượng quản lý; biết coi di sản là nguồn lực tái tạo, chứ không chỉ là thứ để gìn giữ nguyên trạng.

Vì thế, nếu chỉ chọn một việc quan trọng nhất, tôi sẽ nói đó là: phải tạo được một cơ chế thực thi đồng bộ để công nghiệp văn hóa có "đất sống". Khi đã có "đất sống", sáng tạo sẽ nảy mầm, doanh nghiệp sẽ đầu tư, di sản sẽ được hồi sinh trong đời sống đương đại, và Hà Nội sẽ có thêm một động lực tăng trưởng vừa mềm mại vừa bền vững. Đó không chỉ là câu chuyện kinh tế. Đó còn là cách để Thủ đô khẳng định bản sắc riêng trong cạnh tranh toàn cầu: một thành phố tăng trưởng bằng trí tuệ, bằng ký ức, bằng sáng tạo và bằng chiều sâu văn hóa của chính mình.

NĐT: Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi.