Không nên vội vã 'đóng đinh' những kiến trúc cố định vào không gian Hồ Gươm

Xoay quanh những tranh luận về phương án điều chỉnh cục bộ Quy hoạch phân khu đô thị khu vực Hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cận, TS.KTS Ngô Doãn Đức, nguyên Phó Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam đã đưa ra những góc nhìn về tư duy quy hoạch và ứng xử với không gian di sản này. Theo ông, thay vì tiếp tục chất chứa thêm các công trình cố định hay biểu tượng mới, mục tiêu cốt lõi của quy hoạch hiện nay là tháo gỡ các khối tích áp đảo, trả lại sự thông thoáng và nâng cao giá trị cảnh quan tự nhiên cho cộng đồng.

Theo KTS Đức, nhìn lại quá trình xây dựng xung quanh Hồ Gươm, chúng ta đã trải qua những giai đoạn ứng xử rất khác nhau với không gian linh thiêng này. Ở giai đoạn đầu tiên, người Pháp đã thể hiện một tư duy quy hoạch rất cao cấp khi đặc biệt nhấn mạnh đến tỷ lệ xích (tương quan tỷ lệ hài hòa giữa không gian mặt nước, cây xanh ven hồ và các công trình kiến trúc). Các công trình thời kỳ đó được xây dựng theo thủ pháp "lúc lùi lúc tiến", tạo nên sự hài hòa giữa kiến trúc với sắc mây trời và mặt nước. Hồ Gươm khi đó thực sự được coi như một "lẵng hoa" xinh đẹp nằm giữa lòng đô thị.

Phối cảnh khu vực Hồ Hoàn Kiếm vừa được công bố

Tuy nhiên, trong quá trình tiếp quản và xây dựng sau đó, không gian này đã bước sang giai đoạn thứ hai với sự xuất hiện của hàng loạt công trình khối tích lớn. Những công trình như Bưu điện, UBND thành phố Hà Nội, Hàm Cá Mập... dù bản chất kiến trúc không hẳn là xấu nhưng do đặt sai vị trí và quy mô quá to đã làm cho tỷ lệ xích của Hồ Gươm bị thu nhỏ lại, gây cảm giác bị áp đảo. Điều này từng tạo nên nhiều nỗi trăn trở cho những người yêu Hà Nội và có trách nhiệm nhìn nhận không gian văn hóa, lịch sử này.

Theo KTS Ngô Doãn Đức, đến nay Hà Nội đang ở giai đoạn thứ ba – giai đoạn bình tĩnh nhìn nhận lại để tháo gỡ và hạ giải những công trình không còn phù hợp. “Việc gỡ bỏ công trình Hàm Cá Mập ở khu vực quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục vừa qua chính là bước đi điển hình cho giai đoạn này”, ông Đức nói.

TS.KTS Ngô Doãn Đức, nguyên Phó Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam

Trả lại sự thông thoáng cho di sản và không gian cộng đồng

Về định hướng hạ giải các công trình quanh Hồ Hoàn Kiếm, KTS Ngô Doãn Đức cho rằng: Mục đích của việc tháo gỡ các công trình khối tích lớn không phải là để chèn thêm công trình khác, mà là để tạo ra một mặt bằng thông thoáng, mở rộng không gian giúp hồ có cảm giác mênh mông hơn.

Ông cũng khẳng định Hồ Hoàn Kiếm không phải của riêng Hà Nội mà là tài sản chung của cả nước, đồng thời đóng vai trò là bản lề mở ra khu phố cổ. Với lượng du khách và người dân về thăm ngày càng đông – đặc biệt là khi có thêm hạ tầng ga đường sắt C9 bờ hồ – nhu cầu về một không gian rộng rãi để dừng chân và sinh hoạt cộng đồng là rất lớn.

Khu vực Đền Bà Kiệu đối diện hồ Hoàn Kiếm

Khu vực Hồ Gươm không lớn, trong khi các yếu tố di tích lịch sử bao quanh đã đầy đủ. Nơi đây đã có đền Ngọc Sơn, Tháp Rùa, cầu Thê Húc, tượng đài Vua Lê Thái Tổ.... Vì vậy, yếu tố kiến trúc chính ở đây chính là cảnh quan, cây xanh và mặt nước hòa quyện cùng các di tích vốn có. “Chúng ta không nên tiếp tục chất chứa thêm các công trình cố định làm chật chội không gian. Trường hợp cần các công trình chức năng phục vụ du khách như nhà lưu niệm, điểm dừng chân, quán ăn hay bảo tàng thì bắt buộc khối tích kiến trúc phải nhỏ gọn, nhẹ nhàng và thông thoáng”, vị chuyên gia nhận định.

Đối với ý kiến xây dựng Khải Hoàn Môn tại khu vực quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, phần lớn dư luận đều đang có ý kiến trái chiều vì quy mô công trình quá to, quá cao và tạo nên một biểu tượng quá mới so với cảnh quan truyền thống của Hồ Gươm. Ở góc độ chuyên môn, ông Đức cho rằng việc hạ giải các công trình không phù hợp không đồng nghĩa với việc bắt buộc phải xây dựng công trình cố định khác để thay thế. Do đó Hà Nội cần tính toán kỹ lưỡng và tuyệt đối không nên vội vã "đóng đinh" những kiến trúc cố định vào không gian này.

Thay vào đó, KTS Đức đề xuất giải pháp linh hoạt và sáng tạo hơn là áp dụng các mô hình kiến trúc tạm thời. Khi diễn ra các dịp lễ hội hay sự kiện tưởng niệm, chúng ta có thể dựng lên các mô hình, đài hoặc tháp biểu tượng (kể cả mô hình Khải Hoàn Môn nếu muốn) bằng các chất liệu nhẹ như khung sắt, gỗ, tre hoặc thủy tinh. Sau khi kết thúc, các mô hình này sẽ được gỡ bỏ để trả lại sự rộng rãi cho mặt bằng hồ Gươm. Cách làm này vừa tạo không gian hoạt động nghệ thuật tự do cho thế hệ trẻ, vừa giúp Hồ Gươm mở rộng đường đón tiếp người dân và du khách đến thưởng ngoạn.

“Việc tháo gỡ cái cũ để mở rộng không gian, giải quyết tốt các công trình hạ tầng phục vụ con người và gìn giữ giá trị tự nhiên chính là định hướng bền vững nhất cho quy hoạch khu vực Hồ Gươm”, KTS Ngô Doãn Đức chia sẻ.