Chuyện ít biết về nghệ sĩ Bạch Lê - chị ruột của NSƯT Thành Lộc

Nghệ sĩ lừng lẫy một thời

Nữ nghệ sĩ Bạch Lê sinh ngày 1/9/1951 trong một gia đình nhiều đời gắn bó với nghệ thuật sân khấu. Bà là ái nữ của đôi nghệ sĩ tài danh Thành Tôn và Quỳnh Mai, hai tên tuổi được giới sân khấu tôn vinh là những đại gia của nghệ thuật hát bội và cải lương tuồng cổ.

Bạch Lê lúc là thiếu nữ 14 tuổi.

Gia tộc bên nội của Bạch Lê có truyền thống 3 đời làm nghề hát. Cụ cố là bầu Sĩ, ông nội là bầu Luông, thân phụ là nghệ sĩ Thành Tôn, vừa là kép hát biên tuồng vừa là bầu gánh hát bội Phước Long Ban ở Vũng Liêm, Vĩnh Long. Thành Tôn kết duyên cùng nữ nghệ sĩ Quỳnh Mai, em gái của nghệ sĩ Minh Tơ và Khánh Hồng. Họ có 6 người con là Bạch Liên, Bạch Lê, Bạch Lựu, Bạch Lý, Bạch Long và NSƯT Thành Lộc.

Sinh ra trong chiếc nôi nghệ thuật, Bạch Lê được cha trực tiếp truyền nghề, được mẹ chỉ dạy những kỹ năng diễn xuất của các vai đào, đồng thời được rèn luyện trong Ban Đồng ấu Minh Tơ. Mới 8 tuổi, Bạch Lê đã gây tiếng vang với vai Quách Hải Thọ trong vở Bao Công xử án Quách Què, bộc lộ tố chất của một tài năng sân khấu hiếm có.

Năm 14 tuổi, Bạch Lê diễn vai Bàng Quý Phi trên sân khấu Đồng ấu Minh Tơ.

Đến năm 1965, khi mới 14 tuổi, vẫn còn là diễn viên của Ban Đồng ấu Minh Tơ, Bạch Lê được giao vai Bàng Quý Phi. Đây chính là vai diễn làm nên tên tuổi của nữ nghệ sĩ và trở thành một trong những hình tượng đẹp nhất của sân khấu cải lương Hồ Quảng.

Cuối năm 1967, Bạch Lê được giới ký giả sân khấu đề cử tranh Giải thưởng Thanh Tâm. Tuy nhiên, do nhiều biến cố, việc tuyển chọn và trao giải Thanh Tâm bị hủy bỏ nên bà không có cơ hội nhận phần thưởng xứng đáng ấy.

Bạch Lê đã được sự chú ý của giới ký giả theo dõi hậu trường sân khấu khi còn rất trẻ.

Năm 1972, nhật báo Trắng Đen tổ chức Giải Kim Khánh. Khác với Giải Thanh Tâm do hội đồng chuyên môn bình chọn, Giải Kim Khánh được quyết định bằng lá phiếu của đông đảo độc giả và khán giả. Những nghệ sĩ có thành tích nổi bật sẽ được giới thiệu trên báo, sau đó công chúng trực tiếp cắt phiếu bầu gửi về tòa soạn. Việc kiểm phiếu được thực hiện công khai để bảo đảm tính khách quan.

Nghệ sĩ Bạch Lê hóa trang trong cánh gà.

Ngay năm đầu tiên, Bạch Lê đoạt huy chương vàng Kim Khánh dành cho vai phụ xuất sắc nhất. Năm 1973, bà tiếp tục đoạt huy chương vàng Kim Khánh dành cho Nữ diễn viên xuất sắc nhất. Năm 1974, Bạch Lê và Thanh Bạch cùng đoạt huy chương vàng Kim Khánh dành cho đôi diễn viên Hồ Quảng xuất sắc nhất.

Bạch Lê diễn vai Bàng Quý Phi trong đêm trao giải Kim Khánh.

Nhắc đến Bạch Lê là nhắc đến Bàng Quý Phi. Vở Xử án Bàng Quý Phi từng là "con át chủ bài" của Bạch Lê. Trong vai Bàng Quý Phi, Bạch Lê sở hữu vẻ đẹp đài các, ánh mắt long lanh, từng bước đi uyển chuyển theo làn điệu Hồ Quảng. Bạch Lê chinh phục người xem không chỉ bằng giọng ca ngọt ngào mà còn bởi lối diễn đầy cảm xúc.

Chính vai diễn Bàng Quý Phi cũng được Bạch Lê và Thanh Bạch biểu diễn trong lễ trao Giải Kim Khánh năm 1974 tại rạp Quốc Thanh. Giọng ca và diễn xuất đầy cảm xúc của nữ nghệ sĩ đã chinh phục khán giả và giới chuyên môn, góp phần khẳng định mỹ hiệu "Hồ Quảng chi bảo" mà người mộ điệu dành tặng.

Vở cải lương "Tướng cướp Hổ Đầu Sơn" do Ban Cải lương Vân Kiều thực hiện. Nghệ sĩ Bạch Lê đứng giữa vào vai Vân Hà - con gái của tướng cướp Hổ Đầu Sơn, nghệ sĩ Đức Lợi (trái) và nghệ sĩ Mộng Lành (phải).

Thời gian lặng lẽ trôi, những đêm phát sóng cải lương Hồ Quảng trên truyền hình dần vắng bóng Bạch Lê. Vì hoàn cảnh gia đình và cũng muốn thử sức ở một hướng đi mới, bà đào Bàng Quý Phi rời sân khấu tuồng cổ để theo các đoàn cải lương xã hội, rong ruổi lưu diễn từ miền quê này đến vùng đất khác, xa dần Sài Gòn phồn hoa.

Chân dung của Bạch Lê do Ảnh viện Bình Minh và Viễn Kính chụp.

Thế nhưng, dù ở loại hình nghệ thuật nào, Bạch Lê vẫn tỏa sáng bằng tài năng và bản lĩnh của một nghệ sĩ lớn. Bạch Lê không mang theo vẻ cầu kỳ của sân khấu Hồ Quảng mà chinh phục người xem bằng lối diễn chân thật, mộc mạc nhưng giàu cảm xúc. Chính sự "thật và đẹp" trong từng vai diễn đã giúp Bạch Lê luôn giữ được vị trí riêng trong lòng khán giả, để mỗi lần nhắc đến tên, người yêu cải lương vẫn nhớ về một tài sắc hiếm có của sân khấu Việt Nam.

Sau năm 1975, Bạch Lê đầu quân về Đoàn Thanh Minh, đảm nhận nhiều vai diễn nổi bật như Bội Ngọc trong Hoa Mộc Lan, công chúa Bích Vân trong Bên cầu dệt lụa và Trưng Nhị trong Tiếng trống Mê Linh.

Chân dung của Bạch Lê thường được dùng treo hoặc in trong những tờ báo đăng về đoàn Thanh Minh.

Khi Đoàn Minh Tơ được tái lập, bà trở về đoàn nhà, tiếp tục tỏa sáng với hàng loạt vai đào chính trong các vở Bão táp Nguyên Phong, Xuân về trên đỉnh Mã Phi, Câu thơ yên ngựa, Tô Hiến Thành xử án... Trong thời gian này, Bạch Lê và Thanh Bạch có dịp gắn bó với nhau. Hai nghệ sĩ kết hôn năm 1986.

Bạch Lê vai Ỷ Lan trong "Câu thơ yên ngựa" thời ở đoàn Minh Tơ.

Trong vở Tô Hiến Thành xử án, khi diễn trên sân khấu từ lúc khai trương đến hơn 1 năm sau, Bạch Lê diễn vai Giáng Hương. Đến khi thu hình cho đài truyền hình, vì Bạch Lê mang thai nên phải thay vai Giáng Hương là Thùy Dương, còn Bạch Lê diễn vai Hoàng hậu Chiêu Linh.

 Trong ảnh là cảnh hai vợ chồng Thanh Bạch và Bạch Lê đi diễn ở Anh, vừa bế con theo vừa tranh thủ trả lời phỏng vấn của phóng viên sau cánh gà.

Năm 1990, gia đình bà sang định cư tại Paris, Pháp. Những ngày đầu nơi đất khách, cả 2 phải học tiếng Pháp để thích nghi với cuộc sống mới. Tuy vậy, bằng nghị lực và tình yêu nghề, họ nhanh chóng ổn định cuộc sống và tiếp tục hoạt động nghệ thuật.

Bạch Lê diễn vai Bàng Quý Phi tại các sân khấu ở hải ngoại.

Cuộc sống hạnh phúc tại Pháp ở tuổi U80 

Bạch Lê và Thanh Bạch thường xuyên biểu diễn phục vụ cộng đồng người Việt tại Pháp, Đức, Anh, Bỉ, Thụy Điển, Canada, Mỹ và Australia. Họ cùng nhiều nghệ sĩ nổi tiếng khác tái hiện nhiều vở diễn kinh điển, góp phần giữ gìn nghệ thuật cải lương ở hải ngoại.

Có thời điểm, vợ chồng Bạch Lê dự định sang Australia sinh sống gần người em gái Bạch Lựu. Vì điều kiện nhập cư và việc học của các con, cuối cùng gia đình vẫn chọn ở lại Pháp.

Hiện nay, cuộc sống của nghệ sĩ Bạch Lê khá ổn định. Bà có 1 con trai và 2 con gái. Người con trai sống cùng cha mẹ, tận tình chăm sóc song thân. Hai người con gái đã lập gia đình với người Pháp, trong đó con gái út chơi đàn tranh rất hay.

Dù rời xa quê hương nhiều năm, Bạch Lê vẫn luôn xem sân khấu là máu thịt. Với bà cũng như nhiều nghệ sĩ cải lương khác, được đứng trên sân khấu không chỉ là niềm hạnh phúc của người nghệ sĩ mà còn là cách gìn giữ hồn quê cho cộng đồng người Việt xa xứ. Ở đâu còn tiếng đàn, câu vọng cổ và những lớp tuồng Hồ Quảng, ở đó vẫn còn quê hương trong lòng người nghệ sĩ.

Hỏi về dự định hay ấp ủ điều gì dành cho nghệ thuật, nghệ sĩ Bạch Lê chia sẻ với VietNamNet: "Tôi cũng khá lớn tuổi rồi, vài ba năm nữa là 80 tuổi nên cũng không còn kế hoạch gì cho sân khấu nữa. Hiện tại, tôi chỉ thích đọc kinh, niệm Phật. Hạnh phúc lớn nhất của tôi là có sức khỏe và được thấy con cháu đều trưởng thành, hạnh phúc".

Hiện nay, nhiều vở diễn của Bạch Lê vẫn còn được lưu giữ dưới dạng bản thu âm hoặc các vở từng được HTV ghi hình. 

Thời gian có thể làm phai mờ nhưng hình ảnh Bạch Lê với ánh mắt đượm buồn, giọng ca tha thiết và phong thái đài các của một đào chánh Hồ Quảng tài hoa vẫn sống mãi trong ký ức của nhiều thế hệ khán giả. Mỹ hiệu "Hồ Quảng chi bảo" người mộ điệu dành tặng bà đến hôm nay vẫn là sự ghi nhận xứng đáng đối với một tài năng lớn của sân khấu cải lương Việt Nam.

Trích "Lưu Kim Đính giải giá Thọ Châu" (1987) - Điền Thanh & Bạch Lê:

Ảnh: Tư liệu, video: YouTube