Hoàn thiện Luật Hải quan: Kiến tạo môi trường kinh doanh thuận lợi cho doanh nghiệp

Ngày 11-6 tại Hà Nội, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) phối hợp với Bộ Tài chính (Cục Hải quan) tổ chức Hội thảo lấy ý kiến doanh nghiệp về Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan.

Đẩy mạnh hải quan số, tạo thuận lợi cho thương mại

Sau hơn 10 năm thực hiện Luật Hải quan năm 2014, ngành Hải quan đã đạt được nhiều kết quả đáng ghi nhận trong cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số. Từ mô hình quản lý chủ yếu dựa trên hồ sơ giấy, hiện nay gần như toàn bộ quy trình thủ tục hải quan cơ bản đã được điện tử hóa. Theo ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký kiêm Trưởng ban Pháp chế VCCI, thời gian thông quan đối với các lô hàng luồng xanh hiện chỉ còn tính bằng giây, trong khi tỷ lệ kiểm tra thực tế hàng hóa đã giảm xuống khoảng 2,65% dù số lượng tờ khai tăng mạnh qua các năm.

Ông Nguyễn Thành Hưng, Phó Cục trưởng Cục Hải quan, phát biểu tại Hội thảo. Ảnh: CTV

Những con số này phản ánh rõ hiệu quả của quá trình cải cách hành chính và ứng dụng công nghệ số trong hoạt động hải quan. Tuy nhiên, thực tiễn phát triển nhanh chóng của thương mại điện tử, kinh tế số và chuỗi cung ứng toàn cầu cũng cho thấy nhiều quy định của Luật Hải quan năm 2014 đã không còn theo kịp yêu cầu mới.

Theo ông Nguyễn Thành Hưng, Phó Cục trưởng Cục Hải quan (Bộ Tài chính), việc sửa đổi Luật Hải quan lần này được thực hiện trên cơ sở Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật số 64/2025/QH15 và Nghị quyết số 123/2026/UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về điều chỉnh Chương trình lập pháp năm 2026. Đồng thời, nhiều chủ trương lớn của Trung ương và Bộ Chính trị cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục cải cách thể chế, đẩy mạnh chuyển đổi số, hiện đại hóa thủ tục hành chính và nâng cao chất lượng phục vụ doanh nghiệp.

Điểm đột phá quan trọng nhất của dự thảo luật là xây dựng cơ sở pháp lý cho mô hình hải quan số. Theo đó, toàn bộ hồ sơ, chứng từ sẽ từng bước được chuyển sang dạng thông điệp dữ liệu điện tử, tạo điều kiện cho việc kết nối, xử lý thông tin và ra quyết định trên môi trường số. Đây không chỉ là giải pháp rút ngắn thời gian thực hiện thủ tục mà còn mở đường cho việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) và tự động hóa trong quản lý hải quan.

Đặc biệt, dự thảo bổ sung Điều 17a về quản lý tuân thủ trong quản lý hải quan, lần đầu tiên luật hóa nguyên tắc phân loại doanh nghiệp theo mức độ tuân thủ và rủi ro. Đây được xem là bước chuyển mạnh từ phương thức quản lý tiền kiểm sang hậu kiểm, phù hợp với thông lệ quốc tế và mô hình quản trị hiện đại.

Theo định hướng này, các doanh nghiệp có lịch sử tuân thủ tốt sẽ được hưởng nhiều ưu đãi hơn như giảm tần suất kiểm tra, giám sát và kiểm tra sau thông quan. Ngược lại, nguồn lực quản lý sẽ tập trung vào các doanh nghiệp có dấu hiệu rủi ro cao. Cách tiếp cận này không chỉ nâng cao hiệu quả kiểm soát của cơ quan quản lý mà còn giảm đáng kể chi phí và thời gian cho doanh nghiệp tuân thủ pháp luật.

Bên cạnh đó, việc bổ sung các quy định riêng về quản lý thương mại điện tử xuyên biên giới cũng là một bước đi cần thiết trong bối cảnh lượng giao dịch trực tuyến tăng trưởng mạnh những năm gần đây. Việc xác định rõ trách nhiệm của các chủ thể tham gia chuỗi giao dịch được kỳ vọng sẽ vừa tạo thuận lợi cho hoạt động kinh doanh số, vừa bảo đảm yêu cầu quản lý nhà nước đối với hàng hóa xuất nhập khẩu.

Doanh nghiệp kiến nghị tăng tính minh bạch, giảm gánh nặng thủ tục

Để Luật Hải quan sửa đổi thực sự trở thành động lực thúc đẩy phát triển kinh tế, cộng đồng doanh nghiệp cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện nhiều nội dung theo hướng minh bạch, công bằng và dễ dự đoán hơn.

Một trong những vấn đề được doanh nghiệp rất quan tâm là cơ chế đánh giá mức độ tuân thủ. Bà Lê Thị Xuân Huế, Phó Giám đốc Công ty TNHH BowerGroupAsia Việt Nam, cho rằng việc xếp hạng tuân thủ sẽ tác động trực tiếp đến hoạt động xuất nhập khẩu nên các tiêu chí đánh giá phải minh bạch và công bằng. Theo bà, thực tế có những doanh nghiệp luôn duy trì mức độ tuân thủ cao nhưng vẫn bị hệ thống tự động hạ mức xếp hạng do nguyên nhân khách quan hoặc do cách hiểu chưa thống nhất giữa các cơ quan quản lý.

Từ thực tiễn đó, doanh nghiệp đề xuất cơ quan hải quan cho phép tra cứu điểm tuân thủ và lịch sử vi phạm trên hệ thống quản lý rủi ro, đồng thời xây dựng cơ chế giải trình đối với các trường hợp bị hạ mức đánh giá trước khi áp dụng các biện pháp quản lý mới. Điều này sẽ góp phần bảo đảm tính công bằng, minh bạch và khuyến khích doanh nghiệp đầu tư nhiều hơn cho công tác quản trị tuân thủ.

Một vấn đề khác được nhiều doanh nghiệp quan tâm là thủ tục khai bổ sung hồ sơ hải quan. Đại diện Công ty Ford Việt Nam cho rằng quy định hiện hành chưa phù hợp với thực tế vận hành của hệ thống điện tử khi quá trình tiếp nhận và phân luồng tờ khai diễn ra gần như tức thời. Vì vậy, doanh nghiệp đề nghị được phép khai bổ sung đến trước thời điểm thông quan mà không bị xử phạt vi phạm hành chính, qua đó khuyến khích doanh nghiệp chủ động phát hiện và khắc phục sai sót.

Đối với thương mại điện tử xuyên biên giới, ông Phan Mạnh Hà, Giám đốc Đối ngoại Shopee, cho rằng các sàn thương mại điện tử chỉ đóng vai trò kết nối người mua và người bán, không sở hữu hàng hóa nên không thể chịu trách nhiệm khai báo hải quan thay cho các chủ thể liên quan. Theo ông, các nền tảng nên thực hiện vai trò cung cấp dữ liệu cho cơ quan quản lý thay vì trực tiếp khai báo hải quan.

Những kiến nghị này cho thấy cộng đồng doanh nghiệp hoàn toàn ủng hộ mục tiêu hiện đại hóa hải quan, song cũng mong muốn các quy định mới phải bảo đảm tính khả thi và phù hợp với thực tiễn hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Theo lộ trình của Nghị quyết số 123/2026/UBTVQH15, dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan sẽ được trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét vào tháng 8-2026. Đây không chỉ là việc sửa đổi một đạo luật chuyên ngành mà còn là bước đi quan trọng nhằm xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, thuận lợi và cạnh tranh hơn cho doanh nghiệp. Khi các thủ tục được đơn giản hóa, quản lý dựa trên dữ liệu và rủi ro thay vì kiểm tra đại trà, doanh nghiệp sẽ có thêm điều kiện giảm chi phí, nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Đó cũng chính là mục tiêu cốt lõi của quá trình hoàn thiện Luật Hải quan trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.