Những đứa trẻ không có mùa hè

Mùa hè đến với nhiều đứa trẻ bằng tiếng ve, sân chơi và những chuyến đi xa. Nhưng với không ít con em công nhân, người lao động nghèo ở đô thị, mùa hè đôi khi bắt đầu bằng một ổ khóa cửa phòng trọ, một chiếc điện thoại cũ và nỗi lo của cha mẹ trên đường vào ca làm.

6 giờ sáng, khu nhà trọ trong con hẻm nhỏ đã thức dậy từ lâu. Tiếng xe máy nổ máy. Tiếng dép kéo vội trên nền xi măng. Tiếng người lớn gọi nhau đi làm. Chị Mai, công nhân một xưởng may ở ngoại thành, đặt hộp cơm lên chiếc bàn nhựa thấp, rồi quay lại dặn con trai 8 tuổi: "Trưa con ăn cơm nghe. Có ai gõ cửa cũng đừng mở. Điện thoại mẹ để đây, có gì thì gọi mẹ".

Đứa bé gật đầu. Mắt còn ngái ngủ. Trên chiếc giường nhỏ, cái mền mỏng bị đạp xuống cuối chân. Chị Mai khép cửa, móc ổ khóa bên ngoài, rồi đứng lại vài giây. Chị không nói thêm gì nữa, chỉ áp tai sát cánh cửa như muốn nghe tiếng con cựa mình bên trong. Sau đó, chị lên xe, chạy vội ra đầu hẻm cho kịp giờ vào ca.

Căn phòng trọ chỉ hơn chục mét vuông. Một chiếc quạt cũ, một cái bàn học nhỏ, vài bộ quần áo treo sát tường. Trên bàn là hộp cơm, chai nước và chiếc điện thoại mẹ để lại để con "có cái mà xem cho đỡ buồn". Mùa hè của đứa trẻ ấy bắt đầu như vậy. Không biển xanh. Không trại hè. Không lớp kỹ năng. Không ông bà ở bên. Chỉ có bốn bức tường, một hộp cơm nguội dần và lời dặn của mẹ lặp lại mỗi sáng.

Ở dãy trọ kế bên, có người cha chạy xe công nghệ tranh thủ giữa trưa ghé về đưa cho con ổ bánh mì. Anh dựng xe trước cửa, gọi vọng vào: "Ăn đi con, chiều ba về". Đứa nhỏ mở hé cửa, thò tay ra nhận ổ bánh rồi đóng lại. Chưa đầy một phút, người cha đã quay xe đi tiếp.

Có bà ngoại từ quê lên giữ cháu, ngồi quạt tay trong căn phòng nóng hầm hập. Có đứa trẻ theo mẹ ra chợ, ngủ gục bên sạp rau. Có em lớn hơn một chút thì được giao nhiệm vụ trông em nhỏ. Mùa hè với các em không hẳn là kỳ nghỉ. Nó giống một quãng thời gian dài, trôi chậm, nhiều khi lặng lẽ đến mức người lớn đi ngang qua cũng không để ý.

Khi tiếng trống trường khép lại một năm học, nhiều gia đình nhẹ nhõm. Nhưng ở những khu nhà trọ công nhân, nỗi lo lại rẽ sang hướng khác. Trường nghỉ, nhà máy vẫn sáng đèn. Lớp học đóng cửa, ca làm của cha mẹ vẫn đúng giờ. Cuối tháng, tiền nhà, tiền điện, tiền nước, tiền ăn, tiền học vẫn chờ đó. Không đi làm thì không có tiền. Đi làm thì con ở với ai?

Với những gia đình có điều kiện, mùa hè có thể được sắp xếp bằng những lớp học bơi, học đàn, học tiếng Anh, vài chuyến đi xa, vài tuần trại hè. Với người lao động nghèo, tìm được một chỗ gửi con an toàn, vừa túi tiền đã là chuyện không dễ.

Trường phổ thông nghỉ hè. Các lớp năng khiếu, lớp kỹ năng, trại hè tư nhân thường vượt khỏi khả năng chi trả. Ông bà ở quê thì xa, mùa màng, nhà cửa, sức khỏe không phải lúc nào cũng cho phép lên thành phố giữ cháu.

Vậy là nhiều đứa trẻ tự xoay xở với mùa hè của mình. Tự ăn. Tự chơi. Tự tránh nguy hiểm. Tự làm bạn với chiếc điện thoại. Cánh cửa phòng trọ khép lại để giữ an toàn, nhưng cũng khép luôn khoảng sân chạy nhảy, tiếng bạn bè, ánh nắng và những trò chơi rất bình thường của tuổi nhỏ. Người lớn nói "ở nhà cho yên tâm" nhưng thật ra chẳng mấy ai yên tâm. Chỉ là vì không còn cách nào khác.

Những ngày hè cũng là lúc tai nạn trẻ em dễ xảy ra hơn. Một ổ cắm điện hở. Một bếp gas mini. Một xô nước lớn. Một con rạch sau khu trọ. Một cú bấm nhầm trên điện thoại. Những thứ rất nhỏ trong mắt người lớn lại có thể thành rủi ro lớn với trẻ con.

Với trẻ ở khu nhà trọ, rủi ro ấy càng gần hơn, vì không gian sống chật, thiếu sân chơi, thiếu người trông nom và thiếu những sinh hoạt lành mạnh.

Không phải địa phương nào cũng thờ ơ. Nhiều nơi vẫn có sinh hoạt hè, có đoàn viên thanh niên, có nhà thiếu nhi, có lớp dạy bơi, lớp kỹ năng. Nhưng giữa nhu cầu rất lớn của hàng ngàn gia đình lao động và những gì đang có, vẫn còn một khoảng trống.

Khoảng trống ấy không ồn ào. Nó nằm sau những cánh cửa phòng trọ khóa ngoài. Nằm trong tiếng thở dài của người mẹ trước giờ vào ca. Nằm trong cái nhìn của đứa trẻ đứng sau song cửa, thấy bạn bè trong xóm được người nhà chở đi đâu đó mà mình thì ở lại.

Có lẽ không cần bắt đầu bằng những kế hoạch quá lớn. Một phòng sinh hoạt cộng đồng mở cửa vài buổi trong tuần. Một lớp học trong trường được tận dụng vào mùa hè. Một góc đọc sách ở khu phố. Một sân chơi nhỏ trong khu nhà trọ. Một lớp dạy bơi giá thấp. Một buổi hướng dẫn trẻ cách gọi người lớn khi gặp nguy hiểm, cách tránh người lạ, cách sử dụng điện thoại cho an toàn hơn.

Những việc ấy không quá xa vời nếu phường, xã, đoàn thanh niên, hội phụ nữ, Công đoàn, trường học, doanh nghiệp và cả chủ nhà trọ cùng ngồi lại. Người có chỗ góp chỗ. Người có thời gian góp thời gian. Người có sách góp sách. Người có chuyên môn góp một buổi hướng dẫn.

Một "điểm hè an toàn" nếu làm nghiêm túc, có người chịu trách nhiệm, có lịch sinh hoạt rõ ràng, có thể giúp nhiều cha mẹ bớt đi nỗi thấp thỏm mỗi sáng rời phòng trọ.

Trẻ em nghèo không cần những mùa hè sang trọng. Các em cần một nơi có người lớn đáng tin, có bạn để chơi, có cuốn sách để đọc, có khoảng sân để chạy nhảy, có người dạy bơi... Cần nhất là cảm giác mình không bị bỏ quên trong những ngày trường học tạm nghỉ.

Chiều xuống, chị Mai trở về sau ca làm. Mở ổ khóa phòng trọ, chị thấy con trai đang ngủ, chiếc điện thoại bên cạnh. Hộp cơm trên bàn đã vơi một nửa. Chị khẽ thở ra. Một ngày đã qua yên ổn. Nhưng ngày mai, rồi ngày kia, mọi chuyện lại bắt đầu như cũ.

Không người mẹ nào muốn mùa hè của con mình chỉ gắn với một ổ khóa và bốn bức tường. Không đứa trẻ nào đáng phải lớn lên trong những ngày hè lặng lẽ như thế.

Thành phố sẽ ấm hơn nhiều, nếu sau mỗi dãy nhà trọ không chỉ có tiếng xe máy rời đi lúc sáng sớm, mà còn có thêm một cánh cửa mở ra cho trẻ em bước vào mùa hè của mình.